Op stap met de Ferrariskaarten van 1777 in Houthulst
Dries Delheye

1: Start aan de toeristische dienst
We starten op de markt van Houthulst waar onze reis door de geschiedenis begint.

2: Coykens Busgatbalie
In 1777 was hier veel minder beweging. Hier lag een toegangspoort tot het Vrijbos: Coykens busgatbalie. Het
Vrijbos was eigendom van het Rijk en verboden voor de lokale bevolking. Het was ruim 1800 hectare groot, en
begrensd door een boswaarde, een droge gracht met aarden wal (25-km lang), afgesloten met balies. Bij
Coykens busgatbalie eindigde de Bouchoutstraete (nu: Beukhoutstraat) die nu 100-m rechts van hier bij de
Klerkenstraat aansluit.

3: Pierkenshoek | Hoogkwartier
Je bevindt je volop in Pierkenshoek, deel van het Hoogkwartier. Begin 18de eeuw vestigden zich hier de eerste
boskanters: arme gezinnen die leefden aan de rand van het Vrijbos. De straatnamen vertellen nog altijd hun
verhaal, en verwijzen naar de borstelmakerij en de bezembinders van toen, naar de leurderij, scharenslijpers,
en aardewerkers, beroepen die populair werden in de 19de en begin 20ste eeuw. De Kortewagenstraat
verwijst naar ‘kruiwagen’, het belangrijkste hulpmiddel van de boskanters.
Ten westen van Pierkenshoek ligt wat vroeger bekend was als het Verloren Goed, met ernaast het Zwarte Gat,
in het verlengde van de Stokstraat die toen doorliep tot de Jonckershove balie.

4: Boerderijen, boomgaarden en molens
De Beukhoutstraat volgt het tracé van de historische Bouchoutstraete, genoemd naar Seigneur de Bocholts,
die in de 16de eeuw het Vrijbos had aangekocht. Die aankoop werd ongedaan gemaakt, maar zijn naam bleef
verbonden aan deze weg. In 1686 telde Klerken 140 huizen, voornamelijk hofsteden. In 1777 waren dat er
meer dan 200. Belangrijke teelten waren tarwe, rogge, erwten, koolzaad en aardappelen. De streek was eind
17de eeuw de pionier in de aardappelteelt. Fruit was alomtegenwoordig: bijna elke boerderij had een
boomgaard. In 2022 werd de Klerkense kriekpeer uitgeroepen tot boom van het jaar.
De laatste boerderij aan de rechterzijde, net voor het kruispunt met de Torhoutstraat, stond bekend als
hofstede de Breeden Eecke. Op het gelijknamige kruispunt stond ooit een monumentale eik. Zowel boom als
naam zijn verdwenen.

5: Vredesmolen
Op de Ferrariskaart staat hier een staakmolen, gebouwd in 1766 en gebruikt als graan- en oliemolen. Vandaag
zie je het restant van de stenen molen van 1879. Die was gekoppeld aan een stoommachine, waardoor continu
productie mogelijk werd. Eind 19de eeuw waren windmolens economisch niet langer rendabel.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog gebruikten de Duitse bezetters de ‘Vandenbussche’s’ molen als uitkijkpost. In
1917 werd hij in brand geschoten. Bij het Belgisch eindoffensief, eind september 1918, werd de molen
heroverd met zware verliezen en grote schade. Pas in 1999 werd de molen als monument beschermd en
gerestaureerd.

6: Terrest
Hier stond de Ter Heirstmolen (nu: Slijpstraat N°3), met schuin ertegenover herberg Den Heest en iets verder
een hoeve met dezelfde naam. De molen werd eind 16de eeuw vernield tijdens de godsdiensttroebelen, en in
1628 herbouwd als staakmolen, te zien op de Ferrariskaart. Tot 1914 stonden hier een korenwindmolen, en
enkele kleinere molens. De Duitse bezetting betekende hun definitieve einde.
De Slijpstraat ging nog een kleine km rechtdoor tot de Terrestbalie aan het Vrijbos. Vandaag leeft dit tracé
verder als Terrestdreef. Langs beide zijden van deze Slijpstraat ontstond in de 18de eeuw de wijk Terrest, een
tweede kern met boskanters. Ook hier vestigden zich gezinnen die leefden aan de rand van het Vrijbos. Hun
bestaansmiddelen waren beperkt. Aanvankelijk maakten ze bezems. Later trokken ze rond als leurders,
werden scharenslijper, foorkramer of muzikant. Het waren beroepen die weinig kapitaal vereisten, maar veel
mobiliteit.

7: Gentse Leen
De Gentse Leenstraat doorsnijdt wat ooit het Gentse Leen-bos was, eind 17de eeuw een privébos van 5
hectare. Het paalde aan het Vrijbos, en is te zien op de Ferrariskaart. Vandaag is het bos verdwenen. Enkel de
straatnaam en het café herinneren er nog aan.

8: Lourdesgrot
In het Rotsebos ligt de Lourdesgrot, een bijzonder stuk religieus erfgoed, gebouwd in 1870 op initiatief van
burggravin de Patin, naar het voorbeeld van de grot in Lourdes. Enkele jaren eerder waren daar miraculeuze
Mariaverschijningen gemeld. Dit was de eerste kopie van de Lourdesgrot in België, mogelijk zelfs in Europa. Na
de verwoestingen van de Eerste Wereldoorlog werd dit bedevaartsoord gerestaureerd en uitgebreid.

9: Bos van Houthulst
Begin 20ste eeuw was de helft van de ruim 1800 ha historisch bos in landbouwgrond omgezet. Toen kwam de
Eerste Wereldoorlog. Wat restte van het bos werd verwoest. Voor het heraanplanten moest het volledige
gebied worden ontmijnd. Vanaf 1923 werd dit deel heraan geplant, ruim 380 ha. Binnenkort zal de 14 hectare
nieuw bos aansluiten bij dit honderd jaar oude boscomplex.
Ongeveer 300 hectare is Militair Domein en niet toegankelijk. Het wordt gebruikt door DOVO voor het
opruimen van oorlogsmateriaal en explosieven. Je verkent de 70 hectare bos rechts. Dat bos ziet er vandaag
Wandelversie met illustraties – BETA versie
beter uit dan wat lang geleden als opbrengstbos werd uitgebaat. Het bos leed toen erg door de boskanterij.
Boskanters haalden er berkenwissen en takken voor bezems, heide voor voddebezems, en beuk en eik als
bouwmateriaal. Het bos zoals je het nu ziet, benadert het bos uit de tijd van Ferraris: een mozaïek van jong en
ouder bos, met open plekken en dreven.

10: Kasteel de Groote
Dit is wat rest van het Kasteel Cassiers van 1848, later door de familie de Groote gemoderniseerd. Tijdens de
Eerste Wereldoorlog werd het door het Duitse leger gebruikt als verzorgingscentrum en uitkijkpost. In de
omgeving stond zwaar Duits geschut, waarmee onder meer Ieper werd beschoten. Na de oorlog werd het
kasteel heropgebouwd in neoclassistische stijl. Het bleef lange tijd bewoond door de familie de Groote, die
nog steeds eigenaar is. In 2023, na jaren leegstand, brandde het uit. De ruïne is niet toegankelijk.

11: Militaire Begraafplaats
Hier bevinden zich de graven van 1723 Belgische gesneuvelden. Het eindoffensief van de Belgische troepen in
1918 was succesvol, maar eiste ook een zware tol.. Vanaf 1923, na ruiming van springstoffen en bij het begin
van de herbebossing, werden de gesneuvelden hier (her)begraven. Op deze plaats was vroeger de Mosselbrouckvijver, zoals men beschreef op de kaart van landmeter Lowys de Bersaques. Samen met de Roosebekevijver, die iets dieper in het huidige bos lag, is niets meer zichtbaar op vandaag.

12: V1 lanceerbasis
Links bij de parking liggen de restanten van een Duitse V1-lanceerbasis. In de zomer van 1944 probeerden de
Duitse troepen hier een lanceerinstallatie op te zetten. Die moest de verloren stellingen in Normandië en
Frankrijk compenseren. Door sabotage van het lokale verzet en de snelle opmars van de geallieerden kwam de
basis nooit in gebruik.

New file 1